👉खडक पामी आले मगर✍️
सार: (Abstract)

माघ्या सकराटी पर्व नेपालका आदिवासी–मूलवासी समुदायहरूमध्ये विशेषतः मगर समुदायको मौलिक, ऐतिहासिक तथा जीवनदर्शनसँग गहिरो रूपमा सम्बन्ध गाँसिएको महत्वपूर्ण सांस्कृतिक पर्व हो। सूर्य मकर राशिमा प्रवेश गर्ने यस दिनलाई समयचक्रको नयाँ मोड, ऋतु परिवर्तन तथा सामाजिक–आध्यात्मिक पुनर्जागरणको प्रतीकका रूपमा लिइन्छ। यस पर्वले प्रकृति, पितृपूजा, सामाजिक संरचना र आर्थिक व्यवहारबीचको अन्तरसम्बन्धलाई स्पष्ट रूपमा उजागर गर्दछ।

यस शोधपत्रको उद्देश्य माघ्या सकराटी पर्वको उत्पत्ति र ऐतिहासिक निरन्तरता, यसको सांस्कृतिक अर्थ, धार्मिक–आध्यात्मिक पक्ष, सामाजिक अभ्यास तथा समकालीन परिवेशमा आएको रूपान्तरणको विश्लेषण गर्नु हो। साथै, मगर समुदायको सामूहिक स्मृति, सामाजिक एकता र सांस्कृतिक पहिचान निर्माणमा यस पर्वले खेलेको भूमिकालाई उजागर गर्नु पनि यस अध्ययनको प्रमुख लक्ष्य हो।

१. परिचय:
 माघ्या सकराटी प्राचीन कालदेखि मौखिक परम्परामार्फत पुस्ता–पुस्तामा हस्तान्तरण हुँदै आएको पर्व हो। लिखित इतिहासभन्दा धेरै अघि मगरात क्षेत्रका बासिन्दाहरूले सूर्यको गति, ऋतु परिवर्तन र कृषि चक्रलाई आधार मानी समय निर्धारण गर्ने अभ्यास गरेका थिए। यही प्राकृतिक समयबोध र जीवनचक्रको निरन्तरताबाट माघ्या सकराटी पर्वको विकास भएको मानिन्छ।
मगर समुदाय मूलतः प्रकृतिसँग सहअस्तित्वमा आधारित जीवनशैली अपनाउने समुदाय भएकाले उनीहरूको पर्व, संस्कार र विश्वास प्रणाली पनि प्रकृति–केन्द्रित छन्। माघ्या सकराटी यसै परम्पराको एक महत्वपूर्ण कडी हो, जसले मानिस, समाज र प्रकृतिबीचको सन्तुलनलाई सांस्कृतिक रूपमा अभिव्यक्त गर्दछ। मगर समुदायमा यस पर्वलाई कतै नयाँ वर्षको आरम्भ, कतै पितृपूजाको मुख्य दिन, त कतै चेलीबेटी सम्मान र सामाजिक पुनर्मिलनको अवसरका रूपमा मनाइन्छ। यस विविध अर्थ–व्याख्याले माघ्या सकराटीलाई बहुआयामिक र जीवनसँग प्रत्यक्ष जोडिएको सांस्कृतिक पर्वका रूपमा स्थापित गरेको छ।

२. ऐतिहासिक पृष्ठभूमि र उत्पत्ति:
  माघ्या सकराटीको उत्पत्तिबारे कुनै एकल लिखित ऐतिहासिक स्रोत उपलब्ध नभए पनि यसको जरा सूर्यपूजा, ऋतुचक्र र कृषि सभ्यतासँग जोडिएको देखिन्छ। सूर्य उत्तरायण हुने यो समय खेतीपातीको एक चरण समाप्त भई अर्को चरणको तयारी सुरु हुने कालखण्ड हो। मगर समुदायमा यस अवस्थालाई “पुरानो समयको बिदाइ र नयाँ समयको स्वागत” का रूपमा लिइन्छ।इतिहासकार तथा मानवशास्त्रीहरूका अनुसार मगर समाजमा समयको गणना धार्मिक अनुष्ठानभन्दा बढी व्यावहारिक र प्राकृतिक आधारमा हुँदै आएको थियो। त्यसैले माघ्या सकराटी पर्व कुनै एक धर्मविशेषको सीमाभित्र सीमित नभई समुदायको सामूहिक जीवनपद्धति, कृषि अभ्यास र प्राकृतिक चक्रसँग गाँसिएर विकसित भएको पर्व हो।

३. विधि, संस्कार र धार्मिक–आध्यात्मिक आयाम:
  माघ्या सकराटी आउनु भन्दा अगाडि नै घर–आँगन लिपपोत गर्ने परम्परा रहेको छ। यस कार्यलाई केवल सरसफाइको अभ्यास मात्र नभई भौतिक तथा आध्यात्मिक शुद्धताको प्रतीकका रूपमा बुझिन्छ। पर्वको मुख्य दिन दिवंगत पितृको नाममा तर्पण दिइन्छ र “डी डाके” जस्ता मौलिक विधिबाट पितृपूजा गरिन्छ।
पितृपूजाले पुर्खाप्रतिको सम्मान, कृतज्ञता र वंशीय निरन्तरताको भावलाई सशक्त रूपमा अभिव्यक्त गर्दछ। मगर समुदायमा पुर्खालाई केवल अतीतका मानिसका रूपमा नभई वर्तमान र भविष्यलाई मार्गदर्शन गर्ने अदृश्य शक्ति मानिन्छ। यस अर्थमा माघ्या सकराटी पितृ र जीवित सन्तानबीचको आध्यात्मिक सम्बन्ध नवीकरण गर्ने महत्वपूर्ण अवसर हो।

४. खानपान, प्रकृति र पर्यावरणीय चेतना:
 माघ्या सकराटी पर्वमा खानपान विशेष महत्वका साथ जोडिएको छ। वनबाट संकलन गरिएका कन्दमूल, तरुल, सखरखण्ड, गिठा, भ्याकुर जस्ता प्राकृतिक परिकारको प्रयोग गरिन्छ। यसले मगर समुदायको जीवनशैली प्रकृतिसँग कति घनिष्ठ थियो भन्ने कुरा स्पष्ट पार्दछ।
यी परिकारहरू केवल भोजनका साधन मात्र नभई प्रकृतिप्रति कृतज्ञता व्यक्त गर्ने सांस्कृतिक माध्यम पनि हुन्। आजको सन्दर्भमा यस पक्षले पर्यावरणीय चेतना, दिगो जीवनशैली र स्थानीय स्रोतको महत्वबारे महत्वपूर्ण सन्देश प्रदान गर्दछ। मानव जीवन प्रकृतिबाट अलग हुन नसक्ने यथार्थलाई माघ्या सकराटी पर्वले सांस्कृतिक रूपमा पुनः पुष्टि गर्दछ।

५. सामाजिक सम्बन्ध, चेलीबेटी सम्मान र सामूहिकता:
  माघ्या सकराटी सामाजिक पुनर्मिलन र सामूहिकताको पर्व पनि हो। चेलीबेटी तथा टाढा–टाढाका नाता–कुटुम्बलाई घरमा बोलाई भोजन गराउने चलन व्यापक रूपमा प्रचलित छ। घरका कन्या छोरीको पूजा गर्ने परम्पराले नारी सम्मान, मातृत्व र वंशीय निरन्तरताको मूल्यलाई संस्थागत गर्दछ। पुरानो मिथक र जनविश्वासअनुसार माघ्या सकराटी पर्व “अब भेट हुन्छ कि हुँदैन” भन्ने भावनासँग जोडिएको मानिन्छ। बर्खा लागेपछि रोगव्याधि, बाढीपहिरो तथा खोला–नालाको जोखिम बढ्ने भएकाले यो पर्वलाई जीवन–मरणको अनिश्चितताबीच आफन्तसँग भेटघाट, मेलमिलाप र आत्मीयता साटासाट गर्ने अवसरका रूपमा मनाइन्थ्यो। यसले मगर समाजमा पारिवारिक र सामाजिक सम्बन्धको गहिरो महत्वलाई उजागर गर्दछ।

६. आर्थिक व्यवहार र नयाँ वर्षको संकेत:
  माघ्या सकराटी पर्वसँग आर्थिक व्यवहार पनि प्रत्यक्ष रूपमा जोडिएको देखिन्छ। ढाक–तुलो, नाप–तौल र मूल्य निर्धारण गर्ने अभ्यास आगामी वर्षको आर्थिक योजना र व्यवस्थापनसँग सम्बन्धित छ। यसले मगर समुदायमा पर्व केवल धार्मिक वा सांस्कृतिक मात्र नभई व्यावहारिक जीवनसँग पनि घनिष्ठ रूपमा जोडिएको थियो भन्ने कुरा स्पष्ट पार्दछ। नयाँ वर्षको आरम्भका रूपमा माघ्या सकराटीलाई मान्नुको अर्थ पुराना हिसाब–किताब समाप्त गरी नयाँ आर्थिक चक्र सुरु गर्नु पनि हो।

७. समकालीन अभ्यास र रूपान्तरण:
   पछिल्लो करिब दुई दशकयता विभिन्न संघ–संस्था तथा समुदायगत समूहहरूले औपचारिक कार्यक्रम, सांस्कृतिक प्रदर्शन, सेमिनार तथा सामूहिक भेलामार्फत माघ्या सकराटी मनाउने परम्परा विकास गरेका छन्। यसले पर्वलाई सार्वजनिक र संस्थागत स्वरूप प्रदान गरेको छ। यद्यपि आधुनिक स्वरूपसँगै केही मौलिक अभ्यासहरू कमजोर हुँदै गएको चिन्ता पनि देखिन्छ। त्यसैले माघ्या सकराटीलाई केवल उत्सवका रूपमा मात्र होइन, यसको मूल दर्शन, पितृ सम्मान र प्रकृति–केन्द्रित मूल्यलाई संरक्षण गर्दै अगाडि बढाउनु अत्यावश्यक देखिन्छ।
८. निष्कर्ष:
    माघ्या सकराटी पर्व मगर समुदायको सांस्कृतिक पहिचान, सामाजिक एकता र ऐतिहासिक चेतनाको सशक्त आधारका रूपमा स्थापित रहेको छ। यस पर्वले समयचक्र, प्रकृति, पितृ, समाज र अर्थतन्त्रलाई एउटै सांस्कृतिक सूत्रमा बाँध्दछ। आधुनिक परिवर्तन र वैश्वीकरणका बीच पनि माघ्या सकराटीले बोकेको मौलिक दर्शन र मूल्य संरक्षण गर्न सकेमा यो पर्व भावी पुस्ताका लागि जीवनदर्शन, सामाजिक चेतना र सांस्कृतिक निरन्तरताको महत्वपूर्ण स्रोत बन्नेछ।

सन्दर्भ (References)
–गुरुङ, हर्क. (२०६८)नेपालका आदिवासी जनजाति काठमाडौं: हिमाल बुक्स।
–भट्टचन, कृष्ण.(२०६५) आदिवासी संस्कृति र पहिचानकाठमाडौं: समाज अध्ययन केन्द्र।
–मगर, टेक बहादुर. (२०७२). मगर समुदाय : इतिहास र संस्कृति. पोखरा।
–Chemjong, I. S. (1966). History and Culture of Kirat People. Darjeeling.
–Bista, D. B. (1991). Fatalism and Development. Calcutta: Orient Longman.